Tak, produkty fermentowane mogą być wartościowym elementem diety. Fermentacja zmienia skład żywności, poprawia strawność i w niektórych przypadkach zwiększa biodostępność minerałów. Korzyści zależą jednak od rodzaju produktu. Jogurt z żywymi kulturami bakterii nie jest tym samym co pieczywo po wypieczeniu ani wino, a kiszonki mogą zawierać dużo soli i amin biogennych.
Czym jest fermentacja żywności?
Fermentacja to proces biochemicznej modyfikacji żywności przez mikroorganizmy, między innymi bakterie i drożdże, oraz wytwarzane przez nie enzymy. Drobnoustroje rozkładają część cukrów, białek lub innych składników produktu. W fermentacji mlekowej powstaje kwas mlekowy, który obniża pH i utrudnia rozwój wielu niepożądanych mikroorganizmów. Drożdże mogą z kolei wytwarzać alkohol i dwutlenek węgla.
Nie każda żywność fermentowana zachowuje żywe mikroorganizmy aż do chwili spożycia. Bakterie i drożdże mogą zostać zniszczone podczas pasteryzacji, pieczenia lub innej obróbki cieplnej. Dlatego jogurt lub kefir z żywymi kulturami bakterii różni się pod tym względem od chleba, kawy, czekolady czy wina.
Żywność fermentowana nie zawsze jest probiotykiem. Termin „probiotyk” odnosi się do żywych mikroorganizmów, które podawane w odpowiedniej ilości przynoszą potwierdzoną korzyść zdrowotną. Sama obecność fermentacji nie wystarcza, by tak zaklasyfikować produkt.
Dlaczego fermentacja poprawia wartość odżywczą?
Drobnoustroje wykonują część pracy, którą później musi wykonać układ trawienny. Ich enzymy rozkładają duże cząsteczki węglowodanów, białek i tłuszczów na mniejsze związki. Dzięki temu część produktów fermentowanych jest łatwiejsza do strawienia, choć efekt zależy od surowca, mikroorganizmów i czasu fermentacji.
Fermentacja może też zmniejszać ilość substancji antyodżywczych. W zbożach i roślinach strączkowych chodzi przede wszystkim o fityniany, które wiążą między innymi żelazo, cynk i wapń, ograniczając ich wchłanianie. W produktach sojowych proces ten może obniżać zawartość inhibitorów trypsyny, czyli związków utrudniających trawienie białek.
W efekcie minerały mogą stać się bardziej biodostępne. Biodostępność oznacza stopień, w jakim składnik znajdujący się w żywności może zostać uwolniony, wchłonięty i wykorzystany przez organizm. Fermentacja nie gwarantuje jednak identycznego efektu w każdym produkcie, dlatego nie należy przypisywać wszystkim kiszonkom, jogurtom czy fermentowanym strączkom takich samych właściwości.
Jak fermentowane produkty wpływają na jelita?
Mikrobiota jelitowa to zespół mikroorganizmów zasiedlających przewód pokarmowy. Produkty zawierające żywe kultury mogą czasowo dostarczać jej nowych bakterii i drożdży, ale ich wpływ zależy od konkretnego produktu, częstotliwości spożycia oraz indywidualnego składu mikrobioty. Równie ważny jest błonnik, który stanowi pożywienie dla części bakterii jelitowych.
Podczas fermentacji błonnika w jelicie grubym powstają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, określane skrótem SCFA. Należy do nich maślan, wykorzystywany przez komórki jelita jako źródło energii. Metabolity te uczestniczą także w komunikacji między jelitami a układem odpornościowym.
Najważniejsze potencjalne korzyści dla jelit i odporności obejmują:
- wsparcie bariery jelitowej – maślan sprzyja wytwarzaniu śluzu i białek uszczelniających połączenia między komórkami ściany jelita;
- produkcję postbiotyków – czyli korzystnych składników lub metabolitów powstających z udziałem mikroorganizmów;
- ograniczanie konkurencji dla patogenów – kwasy i inne związki wytwarzane podczas fermentacji mogą utrudniać rozwój niektórych niepożądanych drobnoustrojów;
- modulowanie odpowiedzi odpornościowej – metabolity mikrobioty uczestniczą w komunikacji między jelitami a układem immunologicznym.
Nie oznacza to, że fermentowane jedzenie leczy choroby jelit lub zastępuje leczenie. Korzystny efekt najlepiej rozpatrywać jako część całej diety, w której obecne są także warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste i inne źródła błonnika.
Jakie produkty fermentowane różnią się działaniem?
Różne grupy żywności fermentowanej dostarczają innych składników i nie zawsze zawierają żywe kultury w chwili spożycia:
| Grupa produktu | Przykłady | Główny proces lub mikroorganizmy | Znaczenie dla zdrowia |
|---|---|---|---|
| Nabiał | Jogurt, kefir, niektóre sery | Najczęściej fermentacja mlekowa z udziałem bakterii kwasu mlekowego | Lepsza strawność, możliwa obecność żywych kultur, częściowy rozkład laktozy |
| Warzywa | Kapusta kiszona, ogórki kiszone, kimchi | Fermentacja mlekowa, zwykle w środowisku o ograniczonym dostępie tlenu | Źródło błonnika i kwasów organicznych, ale często także znacznej ilości soli |
| Zboża i strączki | Pieczywo na zakwasie, tempeh, miso | Udział bakterii i drożdży, zależnie od produktu i technologii | Możliwe zmniejszenie ilości fitynianów i poprawa strawności, lecz obróbka cieplna może zniszczyć żywe mikroorganizmy |
W przypadku produktów mlecznych fermentacja może zmniejszyć ilość laktozy, dlatego jogurt lub dojrzały ser bywają lepiej tolerowane niż mleko. Nie oznacza to jednak, że każdy taki produkt będzie bezpieczny dla osoby z nietolerancją laktozy lub alergią na białka mleka.
Kiedy produkty fermentowane mogą szkodzić?
Najważniejsze ograniczenia dotyczą nie samej fermentacji, lecz składu gotowego produktu, jego jakości oraz stanu zdrowia osoby, która go spożywa. Szczególną ostrożność powinny zachować:
- osoby z nadciśnieniem – kiszonki i inne produkty konserwowane w solance mogą dostarczać dużo sodu;
- osoby z chorobami nerek – ilość soli i innych składników powinna być dopasowana do zaleceń lekarza lub dietetyka;
- osoby z nietolerancją histaminy lub nadwrażliwością na aminy biogenne – fermentacja może zwiększać zawartość histaminy i innych amin, co u części osób wywołuje objawy;
- osoby z alergiami i nietolerancjami pokarmowymi – fermentacja nie usuwa wszystkich alergenów ani nie gwarantuje pełnego rozkładu problematycznych składników;
- osoby przygotowujące kiszonki w domu – błędne proporcje, zanieczyszczenie, dostęp powietrza lub niewłaściwa temperatura zwiększają ryzyko pleśni i zepsucia produktu.
Produkty z widoczną pleśnią, nieprzyjemnym zapachem, nietypowym śluzem lub innymi oznakami zepsucia należy wyrzucić, a nie próbować ratować przez usunięcie tylko zmienionej części. W razie silnej reakcji po spożyciu fermentowanej żywności, zwłaszcza obrzęku, duszności lub rozległej pokrzywki, potrzebna jest pilna konsultacja medyczna.
Trzeba też odróżnić korzyści fermentowanych produktów od korzyści alkoholu. Wino i piwo powstają dzięki fermentacji, ale zawarty w nich etanol nie jest powodem, by zalecać ich spożywanie. Fermentacja nie neutralizuje ryzyka związanego z alkoholem.
Czy warto włączyć fermentowane produkty do diety?
Tak, o ile wybierasz je z uwzględnieniem składu i własnego stanu zdrowia. Jogurt lub kefir z żywymi kulturami, kiszone warzywa, tempeh czy miso mogą urozmaicić dietę, poprawić strawność części produktów i dostarczyć związków powstających podczas fermentacji. Nie każdy produkt będzie jednak źródłem żywych bakterii. Pieczywo na zakwasie korzysta z fermentacji podczas przygotowania, ale wypiekanie niszczy większość mikroorganizmów.
Najlepiej traktować żywność fermentowaną jako element różnorodnego jadłospisu, a nie cudowny środek na wszystkie problemy zdrowotne. Przy nadciśnieniu, chorobach nerek, nietolerancji histaminy lub innych ograniczeniach dietetycznych znaczenie ma przede wszystkim dobór produktu i jego ilość.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.