Strona główna
Oleje i tłuszcze
Czy olej palmowy jest szkodliwy dla zdrowia?

Czy olej palmowy jest szkodliwy dla zdrowia?

Butelka oleju palmowego

Olej palmowy nie jest toksyczną substancją, ale jego częste spożywanie może pogarszać jakość diety. Zawiera około 50% nasyconych kwasów tłuszczowych, dlatego nie powinien zastępować płynnych olejów roślinnych w codziennym gotowaniu. Większy problem stanowią jednak produkty, w których zwykle się znajduje – słodycze, przekąski, dania instant i inne produkty wysoko przetworzone. Szczególnej ostrożności wymagają warianty częściowo utwardzone, będące źródłem tłuszczów trans.

Czym jest olej palmowy i dlaczego tak często trafia do żywności?

Olej palmowy pozyskuje się z owoców olejowca gwinejskiego (Elaeis guineensis). Trzeba rozróżnić olej z miąższu owocu od oleju z jego nasion. Ten drugi, określany jako olej z ziaren palmowych, ma profil podobny do oleju kokosowego i zawiera około 85% kwasów nasyconych. W produktach spożywczych częściej wykorzystuje się olej z miąższu.

Surowy olej palmowy ma pomarańczowo-czerwony kolor, ponieważ zawiera karotenoidy, a także część związków z grupy witaminy E. Po rafinacji staje się jaśniejszy i bardziej neutralny w smaku. Przemysł często rozdziela go także na frakcje. Oleina palmowa jest płynna w temperaturze pokojowej, natomiast stearyna palmowa pozostaje stała.

Producenci sięgają po ten tłuszcz z kilku powodów. Jest stosunkowo tani, stabilny, odporny na utlenianie i nadaje produktom kremową albo stałą konsystencję. Dzięki temu sprawdza się w polewach, kremach, margarynach, ciastkach i lodach. Jego półstała postać pozwala w wielu recepturach zastąpić częściowo utwardzone oleje, które dostarczały dużych ilości tłuszczów trans.

Sam fakt, że olej palmowy jest składnikiem roślinnym, nie oznacza jednak, że ma taki sam profil jak olej rzepakowy czy oliwa. Zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych jest w nim znacznie wyższa:

Tłuszcz Zawartość kwasów nasyconych Typowa konsystencja i zastosowanie
Olej kokosowy około 90% Stały, tłuszcze cukiernicze i kuchnia
Olej z ziaren palmy około 85% Stały, produkty cukiernicze
Masło około 65% Stałe, smarowanie i gotowanie
Olej palmowy z miąższu około 50% Półstały, słodycze i margaryny
Olej rzepakowy około 7% Płynny, smażenie i sałatki

Podane wartości są przybliżone i mogą się nieco różnić zależnie od odmiany oraz sposobu przetworzenia. W praktyce olej palmowy wypada gorzej niż olej rzepakowy jako podstawowy tłuszcz do domowego gotowania, ale nie jest bardziej nasycony niż olej kokosowy czy masło.

Co decyduje o wpływie oleju palmowego na zdrowie?

Najważniejszy jest profil kwasów tłuszczowych. Olej z miąższu zawiera około 50% kwasów nasyconych, w tym dużą ilość kwasu palmitynowego, około 40% jednonienasyconego kwasu oleinowego i około 10% kwasu linolowego. Nadmiar kwasów nasyconych w diecie może podnosić stężenie cholesterolu LDL, szczególnie gdy zastępują tłuszcze nienasycone.

Nie należy jednak oceniać go w oderwaniu od tego, co zastępuje. Jeśli olej palmowy wypiera olej rzepakowy lub oliwę, profil tłuszczów w diecie staje się mniej korzystny. Jeśli zastępuje częściowo utwardzony tłuszcz zawierający izomery trans, zmiana może być korzystna. To dlatego nie da się uczciwie odpowiedzieć, że każdy produkt z olejem palmowym jest automatycznie bardziej szkodliwy niż produkt bez niego.

Rafinowany, częściowo utwardzony i całkowicie utwardzony

Rafinacja oczyszcza olej i nadaje mu neutralny smak oraz większą stabilność. Podczas wysokotemperaturowej dezodoryzacji mogą powstawać zanieczyszczenia procesowe, między innymi 3-MCPD, jego estry oraz estry glicydylu. Związki te nie są dowodem, że sam olej palmowy jest rakotwórczy. Ich ilość zależy od surowca i technologii, dlatego w Unii Europejskiej obowiązują limity dotyczące ich zawartości.

EFSA ustaliła dla 3-MCPD tolerowane dzienne pobranie na poziomie 2 µg na kilogram masy ciała. W przypadku estrów glicydylu stosuje się podejście polegające na ograniczaniu ekspozycji do możliwie niskiego poziomu. Nowoczesne procesy rafinacji i kontrola jakości mają zmniejszać obecność tych zanieczyszczeń w żywności.

Inną kwestią jest uwodornienie. Częściowe utwardzanie może prowadzić do powstawania przemysłowych tłuszczów trans, które zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i niekorzystnie wpływają na profil lipidowy. Wariant całkowicie utwardzony nie zawiera istotnych ilości tłuszczów trans, ale ma bardzo dużo kwasów nasyconych. Nie jest więc rozwiązaniem prozdrowotnym, tylko innym technologicznie tłuszczem.

W produktach przeznaczonych dla konsumenta w Unii Europejskiej zawartość przemysłowych tłuszczów trans jest ograniczona do 2 g na 100 g tłuszczu. Mimo tego określenia wskazujące na częściowe utwardzenie powinny zwrócić uwagę, zwłaszcza gdy produkt jest jednocześnie bogaty w cukier, sól i kalorie.

W jakich produktach najczęściej występuje olej palmowy?

Najczęściej nie kupujesz go jako osobnego oleju do gotowania, lecz zjadasz jako składnik gotowych produktów. Szczególnie często pojawia się w następujących kategoriach:

  • Słodycze, wafle, ciastka, kremy czekoladowe i polewy.
  • Chipsy, krakersy, paluszki i inne słone przekąski.
  • Margaryny, tłuszcze do smarowania oraz wyroby piekarnicze.
  • Lody, zupy instant, sosy w proszku i dania gotowe.
  • Pieczywo tostowe, bułki do hamburgerów i produkty o długim terminie przydatności.

Na etykiecie może występować pod różnymi nazwami. Nie każda z nich oznacza wariant utwardzony, dlatego trzeba czytać cały zapis:

  • Olej palmowy lub tłuszcz palmowy.
  • Oleina palmowa lub stearyna palmowa.
  • Olej z ziaren palmowych lub palm kernel oil.
  • Olej roślinny częściowo utwardzony, częściowo uwodorniony, utwardzony lub uwodorniony.

Sam zapis „olej roślinny” bez wskazania gatunku nie pozwala ustalić, jaki tłuszcz wykorzystano. Najważniejszym sygnałem ostrzegawczym są słowa „częściowo utwardzony” i „częściowo uwodorniony”. Równie istotna jest tabela wartości odżywczej, w której można sprawdzić ilość tłuszczów nasyconych.

Jak ograniczyć olej palmowy bez obsesyjnego czytania etykiet?

Największy efekt przynosi ograniczenie całej kategorii żywności wysoko przetworzonej, a nie wymiana jednego batonika na inny batonik. Pomocny może być prosty protokół czterech kroków:

  1. Policz porcje przekąsek – przez kilka dni zapisz, ile razy sięgasz po słodycze, chipsy, wafle i dania instant.
  2. Wybierz płynny tłuszcz do domu – do sałatek i większości zastosowań używaj oleju rzepakowego, oliwy albo innego oleju bogatego w kwasy nienasycone.
  3. Sprawdzaj częściowe utwardzenie – jeśli produkt zawiera częściowo utwardzony lub częściowo uwodorniony tłuszcz, lepiej wybrać inną opcję.
  4. Oceń efekt po kilku tygodniach – przy podwyższonym LDL lub trójglicerydach omów zmiany z lekarzem albo dietetykiem i kontroluj lipidogram zgodnie z zaleceniami.

Nie ma potrzeby eliminowania każdego produktu zawierającego rafinowany olej palmowy. Znacznie więcej zmienia rzadsze jedzenie słodyczy, przekąsek i dań instant oraz zastąpienie części tych produktów zwykłymi posiłkami. Produkt „bez oleju palmowego” nie musi być lepszy, jeśli zamiast niego zawiera olej kokosowy, dużo cukru albo inną formę tłuszczu stałego.

Komentarz dietetyka

Problemem najczęściej nie jest sam tłuszcz, lecz kategoria produktu, w której występuje. Wymiana kremu czekoladowego z olejem palmowym na podobny krem bez tego składnika może nie zmienić ilości cukru, kalorii ani wielkości porcji. W takiej sytuacji poprawa jest pozorna.

Najpierw policz, ile razy dziennie jesz przekąski i słodycze, a dopiero potem analizuj pojedynczy składnik. W praktyce ograniczenie całej kategorii żywności wysoko przetworzonej zwykle daje więcej niż wybór produktu o niemal identycznym składzie, ale bez oleju palmowego.

Olej palmowy a środowisko

Aspekt ekologiczny jest odrębny od oceny zdrowotnej. Rozszerzanie plantacji w Indonezji i Malezji może wiązać się z wylesianiem, osuszaniem torfowisk, utratą bioróżnorodności i niszczeniem siedlisk zwierząt. Olejowiec jest jednak bardzo wydajną rośliną, dlatego całkowita zamiana go na inne oleje nie musi automatycznie zmniejszyć presji na środowisko.

Jeśli zależy Ci na odpowiedzialnym pochodzeniu surowca, szukaj oznaczenia RSPO. Certyfikacja dotyczy standardów produkcji, łańcucha dostaw, ochrony środowiska i praw pracowników. Nie oznacza, że olej palmowy ma korzystniejszy profil kwasów tłuszczowych ani że produkt z jego dodatkiem jest zdrowszy.

Wniosek jest prosty: olej palmowy nie jest trucizną, ale nie powinien być podstawowym tłuszczem w diecie. Wybieraj płynne oleje roślinne do codziennego gotowania, ograniczaj wysoko przetworzone produkty i zwracaj szczególną uwagę na częściowo utwardzone tłuszcze. O zdrowiu decyduje przede wszystkim cały sposób odżywiania, a nie obecność jednego składnika na etykiecie.


Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. W przypadku nieprawidłowego lipidogramu lub chorób przewlekłych skonsultuj zmiany diety z lekarzem albo dietetykiem.

Redakcja naturalnemetody.pl

Naturalnemetody.pl to leksykon naturalnych produktów w zdrowej diecie. Opisujemy zioła i herbaty, przyprawy, owoce i warzywa, superfoods, nasiona i orzechy, zboża i mąki, oleje i tłuszcze, cukier i słodziki, produkty pszczele oraz nabiał i fermenty. W osobnym dziale piszemy o diecie i naturalnych metodach odchudzania.

Może Cię również zainteresować

Potrzebujesz więcej informacji?